اوراق بهادار و انواع آن

همه ما بارها واژه اوراق بهادار را شنیده‌ایم، اما شاید خیلی‌ها نمی‌دانند که این اوراق به چند نوع تقسیم می‌شوند و هر کدام از این اوراق بهادار چه کاربردی دارند. در این مقاله قصد داریم اوراق بهادار و انواع آن را به شما معرفی کنیم.

اوراق مشارکت چیست؟

اوراق مشارکت، اوراق بهاداری است که بیانگر مشارکت دارنده‌ آن در یک طرح است. فرض کنید یک شرکت پتروشیمی برای راه‌اندازی خط تولید تازه‌اش به ۲۰۰ میلیارد تومان سرمایه جدید نیاز دارد. براساس بررسی‌های کارشناسی، در صورت راه‌اندازی این خط تولید، سرمایه ثبت شده برای آن ظرف مدت چهار سال پس از راه‌اندازی از محل افزایش درآمد ناشی از فروش محصولات جدید جبران می‌شود و میزان سودآوری شرکت هم طی این مدت سالانه ۲۵ تا ۳۵ درصد افزایش پیدا می‌کند. به عبارت دیگر طرح مذکور توجیه اقتصادی دارد.

در این حالت یکی از روش‌هایی که شرکت پتروشیمی می‌تواند برای تامین سرمایه مورد نیاز خود از آن استفاده کند، انتشار اوراق مشارکت است. به این ترتیب شرکت پتروشیمی با فروش این اوراق به سرمایه‌گذاران، منابع مالی مورد نیاز خود را تامین می‌کند و سرمایه‌گذاران هم در ازای این مشارکت به نسبت سرمایه خودشان در منافعی که از راه اندازی خط تولید جدید به دست می‌آید شریک می‌شوند.

مهم‌ترین جذابیت اوراق مشارکت در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار مثل سهام، تضمین پرداخت سود است. یعنی دارنده اوراق مشارکت مطمئن است که سود مشخص و تضمین شده‌ای را به عنوان سود علی‌الحساب در فواصل زمانی معین دریافت می‌کند.

اما چه کسی پرداخت حداقل سود را تضمین می‌کند؟ طبیعتا شرکت یا سازمان منتشر کننده این اوراق نمی‌تواند پرداخت سود اوراق را هم تضمین کند. در حال حاضر سود اغلب اوراق مشارکتی که در کشور منتشر می‌شود توسط بانک‌ها و موسسات مالی معتبر و یا دولت تضمین می‌شود. بنابراین خریدار این اوراق اطمینان دارد که در سررسیدهای مشخص سود تعهد شده را دریافت می‌کند.

 

نکات مهم در مورد اوراق مشارکت

در مورد اوراق مشارکت باید به چند نکته توجه کنید:

نکته اول:

همانطور که قبلا در مقاله «ریسک‌پذیری در بورس» گفتیم، بین ریسک و بازده رابطه مستقیمی وجود دارد. با توجه به اینکه اوراق مشارکت بازدهی تضمین شده و بدون ریسک دارند، بازده مورد انتظار آن‌ها هم در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار کمتر است.

نکته دوم:

سود تضمین شده اوراق مشارکت به صورت علی‌الحساب به دارنده اوراق پرداخت می‌شود. یعنی پس از پایان پروژه و در سررسید نهایی، ناشر اوراق موظف است سود قطعی پروژه را محاسبه کند و در صورتی که سود قطعی پروژه بیش از سود علی‌الحساب پرداخت به خریداران اوراق باشد، مابه‌التفاوت را به دارنده اوراق پرداخت کند. البته در صورتی که سود قطعی پروژه ازحساب پرداختی کمتر باشد جبران مابه‌التفاوت به عهده ضامن اوراق مشارکت است و ضرر و زیانی از این بابت متوجه خریدار این اوراق نیست.

نکته سوم:

یکی از جذابیت‌های سرمایه‌گذاری در اوراق مشارکت، معافیت مالیاتی سود این اوراق است.

نکته چهارم:

اوراق مشارکت اغلب بی‌نام منتشر می‌شود و فردی که این اوراق را در اختیار دارد مالک آن شناخته می‌شود. بنابراین باید از اوراق مشارکت هم مانند اسکناس و بلکه بیشتر از آن مراقبت کند.

البته بانک‌ها معمولاً این امکان را برای خریداران اوراق مشارکت فراهم می‌کنند که خریدار بتواند اوراق خود را در بانک به امانت بگذارد تا از خطراتی مانند سرقت و آتش‌سوزی در امان باشد.

نکته پنجم:

سود اوراق مشارکت در فواصل زمانی تعیین شده مثل یک ماهه یا سه ماهه و از طریق برگه‌هایی که همراه اوراق مشارکت تحویل داده می‌شود به خریدار پرداخت می‌شود. خریداری که اوراق مشارکت را پیش خود نگه می‌دارد، در هنگام تحویل برگه‌های دریافت سود به بانک، باید اصل اوراق مشارکت را همراه داشته باشد تا مالکیت فرد در این اوراق توسط بانک احراز شود.

البته همانطور که گفتیم خریدار اوراق مشارکت می‌تواند اوراق خود را نزد بانک به امانت بگذارد و با پرداخت کارمزد جزئی از بانک بخواهد تا سود اوراق را در سررسیدهای تعیین شده به صورت منظم به حساب خود واریز کند.

 

نکته ششم:

دقت داشته باشید طرح‌هایی که برای تامین‌مالی آن‌ها اوراق مشارکت منتشر می‌شود، معمولاً طرح‌های درازمدت هستند. بنابراین اوراق مشارکت اغلب با سر رسید های سه تا چهار ساله منتشر می‌شوند. اما اگر خریدار اوراق به هر دلیلی قبل از دوره سررسید به پول خود نیاز پیدا کرد، می‌تواند با مراجعه به یکی از شعب بانکی که اوراق را از آن خریده، ضمن تحویل اوراق مربوط به بانک اصل پول خود را دریافت کند.

طبیعتا سودهای دریافتی تا تاریخ تحویل اوراق به بانک به عنوان سود دوره مشارکت به فرد تعلق می‌گیرد. البته معمولاً در صورت تسویه زودتر از موعد بانک‌ها نرخ سود قابل پرداخت مشتری را کمی کاهش می‌دهند. مثلاً از ۲۰ درصد به ۱۹ درصد.

نکته هفتم:

در صورتی که اوراق مشارکت در بورس یا فرابورس هم پذیرفته شده باشند، دارنده این اوراق می‌تواند برای فروش آن‌ها قبل از سررسید به یکی از شرکت‌های کارگزاری بورس مراجعه کند و اوراق خودش را بفروشد.

در این صورت طبیعتا اوراق مشارکت هم مثل سهام براساس قیمتی که در بورس برای آن متقاضی وجود داشته باشد فروخته می‌شود و سود دارنده اوراق مشارکت هم از بابت تسویه زودتر از موعد کاهش پیدا نمی‌کند.

 

در حال حاضر علاوه بر شرکت‌های فعال در بخش خصوصی، دولت و شهرداری‌ها هم برای تامین منابع مالی مورد نیاز برای پروژه‌های عمرانی، زیربنایی و دیگر موارد، اوراق مشارکت منتشر می‌کنند. ساخت خطوط جاده‌ای و ریلی، سد، تونل، نیروگاه، مجتمع های اداری و مسکونی و دیگر موارد نمونه‌هایی از مواردی است که دولت و شهرداری‌ها برای تامین مالی آن‌ها اوراق مشارکت منتشر می‌کنند و تبلیغ آن‌ها هم در رسانه‌ها به وفور مشاهده می‌شود.

آیا اوراق مشارکت اسلامی است؟

یکی از سوالاتی که ممکن است در خصوص اوراق مشارکت برای خیلی از افراد پیش بیاید این است که با توجه به اینکه سود این اوراق تضمین شده است، «آیا سرمایه‌گذاری در آن اشکال شرعی ندارد؟»

چه فرقی بین اوراق مشارکتی که در ایران و برخی کشورهای اسلامی منتشر می‌شود با اوراق قرضه سایر کشورها هست؟ در صورتی که در هر دو نوع اوراق سود تضمین شده به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌شود!

برای پاسخ به این سوال باید توجه کنیم که دریافت هر نوع سود تضمین شده غیرشرعی نیست، به عبارت دیگر برخی از سودهای تضمین شده مشکل شرعی دارند اما برخی دیگر بی اشکال‌اند.

برای روشن شدن بحث باید به تفاوت‌های بین اوراق مشارکت و اوراق قرضه توجه داشته باشید. در توضیح اوراق مشارکت گفتیم که سرمایه‌گذار با خرید اوراق مشارکت در پروژه معینی مثل احداث جاده، نیروگاه و دیگر موارد مشارکت می‌کند و طبیعتا در سود آن پروژه سهیم می‌شود.

بنابراین یک دارایی مشخص مثل نیروگاه، جاده، سد و یا یک خط تولید پشتوانه‌ اوراق مشارکت محسوب می‌شود. در حالی که در اوراق قرضه اینطور نیست. از اسم این اوراق هم مشخص است که منتشرکننده اوراق از سرمایه‌گذار پول قرض می‌کند، اما اینکه این پول با چه هدفی و برای چه کاری قرض گرفته می‌شود مشخص نیست.

بنابراین در اوراق قرضه در واقع سرمایه‌گذار بابت کاری که «نمی‌داند چیست» پولش را در اختیار منتشرکننده اوراق قرار می‌دهد و ناشر اوراق هم به خریدار سود پرداخت می‌کند.

این اولین نکتهای است که اوراق قرضه را غیر شرعی می‌کند. چراکه بر اساس تعالیم اسلامی، ربا یکی از بزرگترین گناهان به شمار می‌آید. زمانی اتفاق می‌افتد که فردی چیزی اعم از پول یا غیر آن را به کسی قرض بدهد و شرط کند که در هنگام پس دادن باید بیشتر از اصل سرمایه را به فرد برگرداند.

مثلا فردی ۱۰۰ هزار تومان به کسی قرض بدهد و شرط کند که هنگام پس دادن پول باید ۱۲۰ هزار تومان پرداخت کند. آنچه در اوراق قرضه اتفاق می‌افتد دقیقا همین حالت است. اما در اوراق مشارکت چنین چیزی رخ نمی‌دهد. زیرا سرمایه‌گذار با خرید اوراق مشارکت در ایجاد و یا توسعه یک دارایی معین مثل سد، جاده و دیگر موارد مشارکت می‌کند و سودی که دریافت می‌کند بابت مشارکت در این کار است. امری که از لحاظ شرعی نه تنها اشکالی ندارد بلکه پسندیده هم هست.

دومین مسئله این است که در اوراق قرضه مشخص نیست که ناشر این اوراق پول را برای چه کاری می خواهد صرف کند. چه بسا پول ناشی از فروش اوراق قرضه صرف کارهایی شود که از نگاه اسلام جایز نیست. اما در اوراق مشارکت پروژه‌ای که قرار است تامین مالی شود کاملا مشخص و مورد تایید است و به سرمایه‌گذاران از قبل اعلام می‌شود.

لازم به ذکر است که برای انتشار اوراق مشارکت، شرکت و دستگاهی که قصد انتشار این اوراق را دارند، ابتدا باید طرح توجیه اقتصادی درباره پروژه‌ای که قرار است اوراق مذکور برای تامین مالی آن منتشر شود تهیه کنند.

تنها در صورت تایید این طرح توسط نهادهای مربوط مثل بانک مرکزی و سازمان بورس، شرکت اجازه انتشار اوراق مشارکت دارد. همچنین نرخ سودعلی‌الحساب اوراق مشارکت نیز بر اساس طرح توجیه اقتصادی و البته در چارچوب سیاست‌های پولی و مالی کشور تعیین و به سرمایه‌گذاران اعلام می‌شود.

به این ترتیب مشخص است که نظارت لازم بر این مسئله از سوی نهادهای مسئول صورت می‌گیرد. مجددا یادآوری می‌کنیم که ناشر اوراق مشارکت باید پس از پایان طرح و در سررسید نهایی اوراق، سود قطعی طرح و محاسبه کند و در صورتی که سود قطعی بیشتر از سود پرداختی به دارندگان اوراق باشد، مابه‌التفاوت آن را به سرمایه‌گذاران پرداخت کند. البته در صورتی که سود قطعی پروژه از سود علی‌الحساب پرداخت کمتر باشد جبران مابه‌التفاوت به عهده ضامن اوراق مشارکت وضرر و زیانی از این بابت متوجه خریدار اوراق نیست.

 

اوراق اجاره چیست؟

نوع دیگری از اوراق بهادار، به‌نام اوراق اجاره هم در بورس خرید و فروش می‌شود. این اوراق هم مثل اوراق مشارکت دارای سود معین و تضمین شده است.

همانطور که گفتیم، در اوراق مشارکت، خریدار این اوراق با ناشر اوراق در یک طرح مشخص مثل احداث نیروگاه، جاده، سد و دیگر موارد مشارکت می‌کند و در منافع ناشی از این طرح سهیم می‌شود. بنابراین اوراق مشارکت بیانگر نوعی رابطه شراکت بین فروشنده و خریدار اوراق است.

در اوراق اجاره هم ارتباطی مشابه اوراق مشارکت ولی در قالب رابطه موجر و مستاجر بین خریدار و فروشنده این اوراق برقرار می‌شود.

مثال: فرض کنید یک شرکت هواپیمایی برای افزایش ظرفیت حمل و نقل مسافر نیاز به یک فروند هواپیمای جدید دارد. اما در حال حاضر منابع مالی لازم برای خرید هواپیما را ندارد. این شرکت چه گزینه دیگری به جز خرید دارد؟ همانطور که اگر کسی قادر به خرید منزل برای سکونت نباشد، اقدام به اجاره منزل مسکونی می‌کند، شرکت هواپیمایی هم می‌تواند هواپیمای مورد نیاز خود را اجاره کند و در فواصل زمانی مشخص به مالک هواپیما اجاره بها بپردازد. این امکان از طریق انتشار اوراق اجاره برای شرکت هواپیمایی فراهم می‌شود.

اما چگونه؟ انتشار اوراق اجاره از طریق یک نهاد مالی به نام نهاد واسط انجام می‌شود. به این صورت که ابتدا نهاد واسط اوراق اجاره را منتشر و از طریق شبکه بانکی و یا بازار سرمایه این اوراق برای فروش عرضه می‌کند. با فروش این اوراق به سرمایه‌گذاران منابع مالی لازم برای خرید هواپیما در اختیار نهاد واسط قرار می‌گیرد و نهاد واسط به وکالت از سرمایه‌گذاران هواپیمای مورد نظر را می‌خرد و برای دوره مشخص به شرکت هواپیمایی اجاره می دهد.

شرکت هواپیمایی هم که با استفاده از این هواپیمای جدید توانسته درآمد خود را افزایش بدهد، در فواصل زمانی معین (مثلاً هر سه ماه یکبار) اجاره بها را به شرکت واسط پرداخت و شرکت واسط نیز (که در واقع وکیل سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود) مبلغ اجاره بها را می پردازد. در پایان دوره اجاره هم شرکت واسط به وکالت سرمایه‌گذاران هواپیما را به قیمت اسمی یعنی همان قیمتی که خریده، به شرکت هواپیمایی می‌فروشد و اصل پول خریداران اوراق اجاره را به آنها برمی‌گرداند.

 

اجازه بدهید یک باردیگر فرایند عرضه اوراق اجاره در مثال گفته شده را به شکل وکوتاه‌تر مرور کنیم:

  1. دریافت مجوزهای لازم از سازمان بورس و اوراق بهادار
  2. انتشار اوراق اجاره توسط نهاد واسط و فروش این اوراق به سرمایه گذاران
  3. خرید هواپیما توسط نهاد واسط با منابع مالی حاصل از فروش اوراق اجاره
  4. اجاره دادن هواپیما به شرکت هواپیمایی
  5. دریافت اجاره‌بها از شرکت هواپیمایی توسط نهاد واسط و پرداخت اجاره‌بها به سرمایه‌گذاران در فواصل زمانی تعیین شده
  6. فروش هواپیما در پایان دوره اجاره به همان قیمت خرید توسط نهاد واسط و بازگرداندن اصل پول به سرمایه‌گذاران

دو نکته مهم در اوراق اجاره!

سود حاصل از سرمایه گذاری در اوراق اجاره در واقع همان مبالغ اجاره ‌بهایی است که خریداران اوراق در طول دوره اجاره دریافت می‌کنند. این مبلغ معمولاً حداقل معادل سود اوراق مشارکت و حتی بعضاً بیشتر از آن است تا اوراق اجاره جذابیت لازم برای سرمایه‌گذاران را داشته باشد. همچنین سود حاصل از اوراق اجاره هم مثل سود حاصل از اوراق مشارکت از پرداخت مالیات معاف است.

نکته دیگر اینکه در اوراق اجاره هم مثل اوراق مشارکت، خریداران اوراق به نسبت میزان سرمایه‌گذاری مالک دارایی محسوب می‌شوند و بر همین اساس اجاره‌بها دریافت می‌کنند. بنابراین اوراق اجاره هم مثل اوراق مشارکت و اوراق بهادار اسلامی به حساب می‌آید که به پشتوانه یک دارایی معین مثل هواپیما منتشر شده است.

 

 

البته توجه داشته باشید که اوراق اجاره فقط برای اجاره هواپیما به کاربرده نمی‌شود و تأمین منابع مالی مورد نیاز برای هر نوع دارایی با دوام مثل خودروهای سبک و سنگین، ساختمان، ماشین آلات صنعتی و دیگر موارد که قابلیت اجاره دادن را داشته باشند.

از طریق انتشار اوراق اجاره امکان پذیر است. در ایران هم شرکت‌ها برای موارد متعددی مثل تامین هواپیما، توربین‌های گازی، واگن قطار، ساختمان و موارد دیگر اوراق اجاره منتشر کرده‌اند. که در تمامی موارد با استقبال بسیار خوب سرمایه‌گذاران مواجه شده است.

نقش نهاد واسط در انتشار اوراق اجاره چیست؟

نهاد واسط یکی از ارکان اصلی در فرایند انتشار اوراق اجاره است. اما ببینیم اساساً نقش نهاد واسط چیست؟ و اگر این نهاد از فرایند انتشار اوراق اجاره حذف شود چه مشکلی پیش می‌آید؟

برگردیم به مثال شرکت هواپیمایی. در این مثال گفتیم که نهاد واسط، هواپیما را با منابع مالی حاصل از فروش اوراق اجاره به سرمایه‌گذاران می‌خرد و به شرکت هواپیمایی اجاره می‌دهد. حال فرض کنید نهاد واسط از این فرآیند حذف شود. چه اتفاقی می‌افتد؟

طبیعتا سرمایه‌گذاران باید مبالغ مختلفی راکه در اختیار دارند یک‌جا جمع کنند، هواپیما را خودشان بخرند و در قالب قرارداد جداگانه سهم هواپیمای خود را به شرکت هواپیمایی دهند، همچنین هر کدام باید مستقیما با شرکت هواپیمایی در ارتباط باشند و مبالغ اجاره‌بهای خود را دریافت کنند. در پایان دوره اجاره باید تمام سرمایه‌گذاران شرکت هواپیمایی قراردادهای فروش جداگانه منعقد کنند و سهم خود را از هواپیما به شرکت مذکور بفروشند.

این کار بسیار دشوار و پر دردسر است. هم سرمایه‌گذاران و هم شرکت هواپیمایی درگیر مجموعه‌ای از فرایندهای کاری می‌شوند که انجام آن وقت و انرژی بسیار زیادی می‌گیرد. بنابراین نهاد واسط این نقش را به عهده دارد تا باعث آسان شدن فعالیت اقتصادی طرفین شود. همانطور که از اسم نهاد واسط مشخص است نقش واسطه را بین خریداران اوراق اجاره به عنوان موجر و شرکت متقاضی دارایی به عنوان مستاجر ایفا می کند.

این نهاد از یک طرف وکیل سرمایه‌گذاران است (چون به وکالت از آن‌ها و با استفاده از وجوه ناشی از فروش اوراق اجاره دارایی مورد نظر را خریده و در قالب قرارداد مشخص به شرکت متقاضی اجاره داده)، از طرف دیگر به وکالت شرکت متقاضی برخی امور از جمله پرداخت مبلغ اجاره‌بها به خریداران اوراق اجاره را انجام می‌دهد.

بنابراین اگر بخواهیم در یک جمله نقش نهاد واسطه را در فرآیند انتشار اوراق اجاره توضیح بدهیم:

«این نهاد نقش وکیل دو جانبه سرمایه‌گذار (موجر) و متقاضی دارایی (مستاجر) را ایفا می کند.»

 

به دلیل اهمیت نقش نهاد واسط در فرآیند انتشار اوراق اجاره، مجلس شورای اسلامی، در قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید (که یکی از قوانین مهم و مرجع در بازار سرمایه محسوب می‌شود) این نهاد مالی را به رسمیت شناخته است. در این قانون نهاد واسط به این صورت تعریف شده است:

«نهاد واسط یکی از نهادهای مالی موضوع قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران است که می‌تواند با انجام معاملات موضوع عقود اسلامی، نسبت به تامینمالی از طریق انتشار اوراق بهادار اقدام کند. »

همانطور که قانون تصریح کرده: اولا نهاد واسط یک نهاد مالی و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار است. بنابراین نظارت دقیق بر عملکرد این نهاد توسط سازمان بورس صورت می‌گیرد.

ثانیا نقش نهاد واسط تامین مالی از طریق انتشار اوراق بهادار بر اساس عقود اسلامی است. بنابراین کلیه ملاحظات شرعی در انتشار اوراق بهادار توسط نهاد واسط مدنظر قرار می‌گیرد و این اوراق بر اساس عقود اسلامی مانند عقد مشارکت، عقد اجاره و یا سایر عقود اسلامی منتشر می‌شود.

معرفی سایر ارکان دخیل در فرایند انتشار اوراق اجاره

پرداخت سود اوراق اجاره در طول دوره و همچنین پرداخت اصل پول سرمایه‌گذاران در پایان دوره اجاره چگونه تضمین می‌شود؟ اینجاست که نقش یکی دیگر از ارکان انتشار اوراق اجاره یعنی «ضامن» مشخص می‌شود.

ضامن در فرآیند انتشار اوراق اجاره چه نقشی دارد؟

ضامن در واقع باز پرداخت اصل سرمایه و همچنین سود سرمایه‌گذاران در اوراق اجاره را تضمین می‌کند.

اگر شرکت منتشرکننده اوراق اجاره به هر دلیلی از عهده انجام تعهدات خود مبنی بر پرداخت سود سرمایه‌گذاران در طول دوره اجاره (که در واقع همان مبالغ اجاره‌بها است) و یا اصل سرمایه آن‌ها در پایان دوره اجاره برنیاید، ضامن متعهد است که این مبالغ را بلافاصله به سرمایه‌گذاران بپردازد.

بر اساس مقررات موجود تنها موسسات و نهادهای مالی معتبر مانند بانک‌ها و موسسات مالی و اعتباری تحت نظارت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و شرکت‌های بیمه می‌توانند نقش ضامن رو در فرایند انتشار اوراق اجاره ایفا کنند. ضامن باید به راحتی بتواند از عهده تعهدات خود بر بیاید.

سایر ارکان اوراق اجاره

تا اینجا ۴ رکن اصلی دخیل در فرایند انتشار اوراق اجاره را شناختیم:

۱- منتشر کننده اوراق اجاره که اصطلاحا از آن به بانی هم یاد می‌شود مانند شرکت هواپیمایی.

۲- دارندگان اوراق اجاره که با هدف سرمایه‌گذاری، اوراق را می‌خرند

۳- نهاد واسط که نقش واسطه بین بانی و دارندگان اوراق را ایفا می‌کند.

۴- ضامن که پرداخت اصل سرمایه و سود دارندگان اوراق را تضمین می‌کند.

 

علاوه براین ۴ رکن، ارکان دیگری هم در فرایند انتشار اوراق اجاره دخیل هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۵- عامل فروش

در واقع وظیفه عرضه اولیه اوراق اجاره به سرمایه‌گذاران را برعهده دارد. بانک‌ها و موسسات مالی و اعتباری تحت نظارت بانک مرکزی و همچنین شرکت‌های کارگزاری رسمی بورس می‌توانند به عنوان عامل فروش اوراق اجاره ایفای نقش کنند. بعد از عرضه اولیه اوراق اجاره توسط عامل فروش، معاملات ثانویه این اوراق در بازار سرمایه انجام می‌شود.

منظور از معاملات ثانویه چیست؟

احتمال دارد فردی تمایل نداشته باشد اوراق اجاره خود را تا پایان دوره سررسید نگه دارد. او می‌تواند به یکی از شرکت‌های کارگزاری مراجعه کند و اوراق اجاره خود را برای فروش عرضه کند. طبیعتا افرادی هستند که در عرضه اولیه موفق به خرید اوراق اجاره مسئول نشدند و تمایل دارند این اوراق را بخرند. توجه کنید که معاملات ثانویه این اوراق صرفاً در بازار سرمایه شامل بورس و یا فرابورس انجام می‌شود.

۶- عامل پرداخت

کلیه پرداخت‌ها به دارندگان اوراق اجاره (شامل پرداخت اجاره‌بها یا در واقع سود اوراق اجاره و همچنین پرداخت اصل سرمایه دارندگان اوراق اجاره در پایان دوره) توسط عامل پرداخت صورت می‌گیرد. در واقع عامل پرداخت، وجوه مربوطه را از شرکت منتشرکننده اوراق بانی دریافت و به سرمایه گذاران پرداخت می‌کند.

۷- بازارگردان

فرض کنید اوراق اجاره با سررسید چهار سال خریدید. طبیعتا شما می‌توانید این اوراق را تا پایان دوره اجاره نگه دارید و ضمن دریافت سود در فواصل زمانی مشخص، اصل سرمایه خود را در پایان دوره اجاره دریافت کنید،

اما ممکن است زودتر از زمان سررسید قصد داشته باشید اوراق را بفروشید.

در این حالت انتظار داریم به راحتی بتوانید اوراق اجاره خود را به پول نقد بدل کنید. یکی از مهمترین وظایف بازارگردان، تضمین نقد شوندگی اوراق اجاره است، بنابراین وقتی شما برای فروش اوراق اجاره خود به شرکت کارگزاری مراجعه می‌کنید و درخواست شما از طریق کارگزاری وارد سامانه معاملات بورس می‌شود، اگر در آن زمان خریداری برای اوراق وجود نداشته باشد، بازارگردان وظیفه دارد با خرید این اوراق نقدشوندگی آن را تضمین کند.

انواع اوراق اجاره

اوراق اجاره را می‌توانید به دو روش طبقه بندی کنید:

روش اول: بر اساس نوع قرار داد اجاره

بر اساس این طبقه‌بندی اوراق اجاره به دو نوع «اوراق اجاره به شرط تملیک» و «اوراق اجاره عادی» تقسیم بندی می‌شوند.

اوراق اجاره به شرط تملیک

نوع قرارداد در این اوراق قرارداد اجاره به شرط تملیک است، به مثال شرکت هواپیمایی برگردیم. در این مثال گفتیم که نهاد واسط با پول حاصل از انتشار و فروش اوراق اجاره، هواپیمای مورد نیاز شرکت هواپیمایی را می‌خرد وآن را به شرکت مذکور اجاره می‌دهد. همچنین مبالغ اجاره‌بها را که در واقع سود سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود، در فواصل زمانی مشخص از شرکت هواپیمایی دریافت و به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌کند. در این مثال گفتیم که در پایان دوره اجاره‌ای نهاد واسط هواپیما را به قیمت اولیه شرکت هواپیمایی می‌فروشد و اصل پول سرمایه‌گذاران را به آنها برمی‌گرداند.

مفهوم اجاره به شرط تملیک دقیقا همین است. به این دلیل که همزمان با انعقاد قرارداد اجاره، شرکت هواپیمایی متعهد می‌شود که هواپیما را در پایان دوره اجاره به قیمت مشخص شده و تعیین شده از نهاد واسط بخرد. به عبارت دیگر هواپیما با این شرط به شرکت هواپیمایی اجاره داده می‌شود که بعد از پایان دوره اجاره، آن را با قیمت تعیین شده بخرد.

اوراق اجاره‌ای که تا به حال در کشور ما منتشر شده همگی از نوع اجاره به شرط تملیک بودند و به همین دلیل سرمایه‌گذار از ابتدا مطمئن است که در پایان دوره اجاره، اصل سرمایه خود را دریافت می‌کند.

 

اوراق اجاره عادی

اگر در مثال شرکت هواپیمایی از قبل شرط نشود که هواپیما در پایان دوره اجاره توسط شرکت هواپیمایی خریده شود، چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ در اینصورت نهاد واسط (که وکیل دارندگان اوراق اجاره به عنوان مالکان هواپیما محسوب می‌شود) باید در پایان دوره اجاره، هواپیما را بفروشند و سهم هر یک از دارندگان اوراق را به نسبت میزان سرمایه‌گذاری پرداخت کند.

در این حالت ممکن است هواپیما با قیمت بالاتر یا پایین‌تر از قیمت اولیه فروخته شود. بنابراین برخلاف اوراق اجاره به شرط تملیک در اوراق اجاره عادی تضمینی وجود ندارد که در سررسید اوراق این مبلغ سرمایه‌گذاری افراد به آنها پرداخت شود و ممکن است این مبلغ بیشتر یا کمتر از مبلغ سرمایه‌گذاری اولیه باشد.

پس طبیعتا اوراق اجاره عادی در مقایسه با اوراق اجاره به شرط تملیک ریسک بیشتری دارد. در ایران تابه حال اوراق اجاره عادی منتشر نشده و همه اوراق منتشرشده اوراق اجاره به شرط تملیک بوده است.

 

روش دوم: براساس هدف انتشار اوراق اجاره

انتشار اوراق اجاره ممکن است برای یکی از این سه هدف صورت بگیرد:

  • اوراق اجاره با هدف تامین دارایی
  • اوراق اجاره با هدف تامین نقدینگی
  • اوراق اجاره رهنی

اوراق اجاره با هدف تامین دارایی

مثالی که درباره شرکت هواپیمایی گفتیم، نمونه مشخصی از اوراق اجاره با هدف تامین دارایی است. به این دلیل که در این مثال شرکت هواپیمایی برای افزایش ظرفیت جابجایی مسافر با کمبود هواپیما مواجه است و برای تامین هواپیمای مورد نظر خود، اوراق اجاره از طریق نهاد واسط منتشر می‌کند. به این ترتیب می‌تواند بدون نیاز به پرداخت مبالغ هنگفت برای خرید هواپیما، به عنوان یک دارایی آن را اجاره کند.

اوراق اجاره با هدف تامین نقدینگی

در مثال قبلی فرض کنید شرکت هواپیمایی به اندازه کافی هواپیما برای جابجایی مسافر در اختیار دارد، اما با مشکل کمبود نقدینگی برای سایر فعالیت‌های خودمواجه است. برای حل مشکل شرکت هواپیمایی می‌تواند یک یا چند هواپیمای خود را از طریق نهاد واسط به سرمایه‌گذاران بفروشد و مجدداً از آنها اجاره کند.

به این ترتیب شرکت هواپیمایی می‌تواند با پولی که از محل فروش هواپیمای خود به خریداران اوراق اجاره به دست آورده نقدینگی مورد نظرش را تامین کند. و در عین حال هواپیما را هم در اختیار داشته باشد. با این تفاوت که قبلاً هواپیما تحت مالکیت شرکت هواپیمایی بود ولی حالا در اجاره شرکت هواپیمایی است و خریداران اوراق اجاره، مالکان هواپیما محسوب می‌شوند.

اوراق اجاره رهنی

یکی از انواع قراردادهایی که بانک‌ها و شرکتهای لیزینگ براساس آن به متقاضیان تسهیلات پرداخت می‌کنند قرارداد اجاره به شرط تملیک است. براساس این قرارداد بانک دارایی مورد نظر را می‌خرد و در قالب قرارداد اجاره به شرط تملیک، برای دوره مشخص مثلاً ۴ ساله به متقاضی واگذار می‌کند. در این نوع قرارداد، در طول دوره اجاره، دارایی متعلق به بانک است و متقاضی باید بابت استفاده از آن به بانک اجاره بپردازد. در پایان دوره اجاره هم متقاضی با پرداخت مبلغ از پیش تعیین شده به بانک، دارایی را به مالکیت خود در می‌آورد.

مثلاً بانک هواپیمایی را در قالب قرارداد اجاره به شرط تملیک ۴ ساله به یک شرکت هواپیمایی واگذار می‌کند. در این حالت بانک تا پایان دوره اجاره مالک هواپیماست و از شرکت هواپیمایی اجاره دریافت می‌کند. فرض کنید بعد از گذشت دو سال قبل از موعد سررسید اجاره، بانک به منابع مالی نیاز پیدا کند.

در این صورت بانک به عنوان مالک هواپیما می‌تواند هواپیما را به نهاد واسط بفروشد و پول مورد نیاز خود را تامین کند. طبیعتا نهاد واسط برای خرید هواپیما طبق فرایندی که قبلا توضیح دادیم، اوراق اجاره منتشر می‌کند و با فروش اوراق به سرمایه‌گذاران مبلغ مورد نیاز برای خرید هواپیما را به دست می‌آورد.

به این ترتیب مالکیت هواپیما از طریق نهاد واسط به خریداران اوراق اجاره منتقل می‌شود و از آن تاریخ به بعد اقساط اجاره‌بهای هواپیما به عنوان سود سرمایه‌گذاری به سرمایه‌گذاران تعلق می‌گیرد. بانک هم توانسته منابع مالی مورد نیاز خود را با فروش هواپیما به دست بیاورد. به این نوع اوراق اجاره، اوراق اجاره رهنی می‌گویند.

به دلیل اینکه بانک به عنوان بانی انتشار اوراق اجاره، هواپیمایی را که در رهن خود بوده فروخته است و از این طریق تامین مالی می‌کند، اوراق اجاره رهنی عمدتا توسط بانک‌ها و شرکت‌های لیزینگ منتشر می‌شود.

 

——***——

برای یادگیری بیشتر در مورد بورس، مقاله‌های زیر را برایتان آماده کرده‌ایم:

تاریخچه بورس جهان و ایران

سرمايه گذاری در بورس و مزایای آن

ریسک پذیری در بورس

ورود به بورس؛ چطور وارد بورس شویم؟

سهام و انواع آن

شاخص بورس چیست؟ همه چیز در مورد شاخص بورس

سرمایه گذاری در بورس برای تازه کارها

حقوق سرمایه گذاران در بورس

معرفی پایگاه های اینترنتی

 

منبع اصلی: سازمان بورس کالای ایران

برای اطلاع از آخرین مطالب و رویدادهای آموزشی و تحلیل‌ها، عبدالحکیم بایی را اینستاگرام دنبال کنید.

دیدگاه ها

دیدگاهتان را بنویسید